Hangi işçiler işe iade davası açabilir: 30 işçi ve 6 ay kıdem şartı
4857 sayılı İş Kanunu'nun 18. maddesine göre, otuz veya daha fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan ve belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışan bir işçinin sözleşmesini fesheden işveren, işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır. Yer altı işlerinde çalışan işçilerde altı aylık kıdem şartı aranmaz.
Bu iki şart (30+ işçi ve 6 ay kıdem) birlikte sağlanmıyorsa işçi, işe iade davası yerine sadece kötüniyet tazminatı gibi başka hukuki yollara başvurabilir; işe iade rejimi md.18-21 kapsamına girmez.
Zorunlu arabuluculuk ve süreler
4857 md.20'ye göre, iş sözleşmesi feshedilen ve fesih sebebinin geçersiz olduğunu iddia eden işçi, fesih bildiriminin kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren 1 ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorundadır. Arabulucuya başvurmadan doğrudan dava açılması halinde dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir.
Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşma sağlanamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren 2 hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir. Taraflar isterlerse aynı süre içinde uyuşmazlığı iş mahkemesi yerine özel hakeme de götürebilir.
İspat yükü ve geçersiz fesih halinde sonuçlar
İşveren fesih bildirimini yazılı yapmak ve sebebini açık ve kesin biçimde belirtmek zorundadır (md.19). Geçerli sebebin var olduğunu ispat yükü işverene aittir.
Mahkeme veya özel hakem, geçerli sebep gösterilmediğine ya da gösterilen sebebin geçerli olmadığına karar verirse, işveren işçiyi kararın kendisine bildirilmesinden itibaren 1 ay içinde işe başlatmak zorundadır. İşçi kesinleşen kararın tebliğinden itibaren 10 iş günü içinde işe başlamak üzere işverene başvurmalıdır; bu süre içinde başvurmazsa fesih geçerli sayılır ve işveren yalnızca bunun hukuki sonuçlarından sorumlu olur (md.21).
İşverenin seçenekleri ve maliyetleri
Md.21 uyarınca işverenin üç fiili seçeneği vardır: (1) işçiyi gerçekten işe başlatmak; (2) işçiyi işe başlatmamayı göze alıp mahkeme/özel hakemin belirlediği en az 4, en çok 8 aylık ücret tutarında tazminatı ödemek; (3) arabuluculuk aşamasında işçiyle mutabakata varıp süreci mahkemeye taşımadan sonlandırmak.
İşe başlatılmayan işçiye ayrıca, kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı süre için en çok 4 aya kadar doğmuş ücret ve diğer hakları ödenir. İşçi işe başlatılırsa, peşin ödenmiş bildirim süresi ücreti ile kıdem tazminatı bu ödemelerden mahsup edilir.
Arabuluculukta taraflar işçinin işe başlatılması konusunda anlaşırlarsa; işe başlatma tarihini, boşta geçen süreye ait ücret ve diğer hakların tutarını ve işe başlatılmama halinde ödenecek tazminat tutarını ayrı ayrı belirlemek zorundadır. Bu üç unsur belirlenmezse anlaşma sağlanamamış sayılır.
İK yöneticileri için süreç kontrol listesi
Fesih öncesi: geçerli sebebi (performans, davranış veya işletmesel gereklilik) somut belgelerle (uyarı, değerlendirme, tutanak) dosyalayın; işçinin savunmasını alın (iç politikanız gerektiriyorsa).
Fesih anında: bildirimi yazılı yapın ve sebebi açık, kesin ifadelerle belirtin (md.19) — belirsiz veya genel ifadeler mahkemede işverenin aleyhine sonuç doğurabilir.
Arabuluculuk daveti geldiğinde: 1 aylık başvuru süresine ve toplantı davetine zamanında yanıt verin, hukuk danışmanınızı erken sürece dahil edin; işe başlatma, boşta geçen süre ücreti ve tazminat tutarları üzerinde önceden bir maliyet-fayda analizi yapın ki arabuluculuk masasında hızlı karar verebilesiniz.
