Araştırma ne buldu
Vaishnav Kameswaran, Valentina Hong, J. Clark, Yu Hou, Hal Daumé III ve Katie Shilton imzalı çalışma, işverenlerin aday elemesinde kullandığı, yüz ifadesi, ses ve davranışsal ipuçlarını analiz eden asenkron yapay zekâ video mülakat platformlarıyla ilgili deneyimleri incelemek için 19 engelli katılımcıyla odak grupları ve yarı yapılandırılmış görüşmeler yürüttü.
Araştırma dört temel sorun tespit etti: sistemler 'normatif' davranışsal ve fiziksel özellikleri merkeze alarak engelli adayları tasarım gereği atipik konuma yerleştiriyor; adayların yapay zekânın kendilerini nasıl puanladığına dair neredeyse hiçbir görünürlüğü olmadığı için bilgi asimetrisini derinleştiriyor; adayların kendini sunma biçimi üzerindeki özerkliklerini zayıflatıyor; ve hassas biyometrik/davranışsal veri toplandığı için mahremiyeti ihlal ediyor.
Adayların deneyimi ve paralel bir çalışma
Bu araçlarla deneyimini paylaşan tüm katılımcılar olumsuz izlenimler bildirdi; mülakatları 'ürpertici', 'insanlıktan uzaklaştırıcı', 'berbat' ve 'garip' sözcükleriyle tanımladılar. Yapay zekâ aracılı bir süreçten geçen hiçbir katılımcı başarılı olduğunu bildirmedi. Çalışma, bu dinamikleri geçmişte engelli bireyleri izleyip kontrol eden gözetim mekanizmalarına bağlıyor ve kişilik ile davranışı sayısallaştıran yapay zekâ sistemlerinin tasarım gereği 'engelleyici' olduğunu savunuyor.
Aynı CHI 2026 oturumunda sunulan ve Demokrasi ve Teknoloji Merkezi'nden Michal Luria, Matthew U. Scherer, Ariana Aboulafia ve Dhanaraj Thakur'un imzasını taşıyan ilişkili bir çalışma olan 'Engellilik Nedeniyle Diskalifiye: Dijitalleştirilmiş İşe Alım Değerlendirmelerinin Engelli Çalışanları Dışlaması' da benzer sonuçlara ulaştı: dijitalleştirilmiş işe alım değerlendirmelerinin erişilebilirlik engelleri yarattığını, duygusal açıdan yıpratıcı olduğunu ve engelli iş arayanları dışladığını tespit etti.
Türkiye'deki İK ekipleri için anlamı
Türkiye'deki işverenler yapay zekâlı video mülakat ve asenkron eleme araçlarını giderek daha fazla benimserken, bu bulgular doğrudan bir uyarı niteliği taşıyor: erişilebilirlik testinden geçirilmeyen bu tür araçlar, bir insan başvuruyu incelemeden önce nitelikli engelli adayları eleyerek fırsat eşitliği ilkelerini ihlal etme riski taşıyor.
Yapay zekâlı işe alım aracı tedarikçisi seçiminde erişilebilirlik incelemesini standart hale getirmek öneriliyor — tedarikçiden engellilik dahil edici test kanıtı istemek, alternatif mülakat formatları sunmak ve adaylara nasıl değerlendirileceklerine dair görünürlük sağlamak bu adımlar arasında.
